W obecnych czasach posiadanie własnych, ekologicznych warzyw, owoców i ziół jest swego rodzaju luksusem. Uprawa ogródka bez nawozów i środków ochrony roślin daje nam pewność wysokiej jakości otrzymanych plonów. Niestosowanie chemii w ogrodzie zwiększa jednak ryzyko pojawienia się szkodników i chwastów. Jeśli chcemy mieć zdrowe plony najwyższej jakości, warto poszukać innych rozwiązań niż stosowanie chemicznych środków. Na pomoc może przyjść zjawisko allelopatii, czyli wzajemnego odziaływania roślin na siebie. Można wykorzystać je w ogrodzie warzywnym, również do ochrony przed chorobami i szkodnikami. Warto więc dobrze przemyśleć i zaplanować, jakie rośliny wysiać czy posadzić obok siebie.
Allelopatia dodatnia i ujemna
Allelopatia to korzystny lub szkodliwy wpływ substancji wydzielanych przez rośliny (lub grzyby) danego gatunku lub pochodzący z ich rozkładu. Mogą one stymulować albo hamować kiełkowanie oraz wzrost innych gatunków roślin rosnących blisko lub uprawianych w tym samym miejscu po danej roślinie. Możemy wyróżnić dwa główne typy allelopatii:
– prawdziwa – roślina uwalnia do otoczenia związki, które są toksyczne bezpośrednio po ich wytworzeniu przez roślinę,
– funkcjonalna – występuje, kiedy uwalniane do środowiska substancje stają się toksyczne dopiero po ich uprzednim przekształceniu przez mikroorganizmy.
Ze względu na charakter odziaływania związków allelopatycznych mówimy o allelopatii dodatniej lub ujemnej. W allelopatii dodatniej substancje chemiczne nazywane są aktywatorami – mają pozytywny wpływ i działają stymulująco na wzrost i rozwój rośliny sąsiadującej. Jest to forma symbiozy, oznacza wzajemny pozytywny wpływ roślin i mikroorganizmów. Świetnym przykładem takiego odziaływania jest marchew i cebula, które wzajemnie odstraszają swoich największych wrogów – połyśnicę marchwiankę i śmietkę cebulankę. Natomiast pomidor posadzony obok selera, dzięki substancjom uwalnianym z korzeni będzie miał pozytywny wpływ na jego wzrost.
Takich przykładów pozytywnego oddziaływania jest wiele, jednak zdarza się, że rośliny nie lubią swojego sąsiedztwa. Gdy rosną blisko siebie konkurują o dany teren i wydzielają specyficzne substancje chemiczne – inhibitory, które niekorzystnie wpływają na ich otoczenie. Hamują kiełkowanie nasion innych roślin i zmniejszają plony, mówimy wtedy o allelopatii ujemnej. Zdarza się, że inhibitory powodują nawet zamieranie całych roślin. Najlepszym przykładem jest orzech włoski, którego korzenie i liście wydzielają toksynę hamującą wzrost innych roślin w jego otoczeniu.
Tabela. Przykłady allelopatii dodatniej i ujemnej
Uprawa współrzędna
Znajomość zależności, jakie występują pomiędzy konkretnymi gatunkami roślin i tego, w jaki sposób będą na siebie i otoczenie oddziaływać, jest bardzo pomocna w prowadzeniu ogrodu warzywnego i planowania upraw w kolejnych latach. Stosując odpowiednie sąsiedztwo uprawianych w warzywniaku roślin można wpływać na żyzność gleby, bez konieczności nawożenia, przeciwdziałać chorobom i szkodnikom roślin, a także ograniczyć występowanie chwastów, bez konieczności stosowania środków ochrony roślin. Ogród bez chemii to przede wszystkim ogród zdrowy, ale także przyjazny pożytecznym zapylaczom, które są nieodzownym elementem obfitych plonów.
Uprawa współrzędna
Właściwości allelopatyczne roślin z powodzeniem można wykorzystać w uprawie współrzędnej, która zakłada wykorzystanie do uprawy co najmniej dwóch gatunków roślin, które uprawiane w sąsiedztwie, zapewniają sobie wiele korzyści. Plony są zdrowe, obfite, występowanie chwastów jest ograniczone, często też liczba szkodników i chorób jest mniejsza. Niezaprzeczalną korzyścią takiej uprawy jest zwiększona różnorodność gatunków, co wpływa nie tylko na ochronę bioróżnorodności, ale też na atrakcyjny wygląd naszego ogródka. Allelopatia i uprawa współrzędna świetnie się uzupełniają i dają dużo możliwości wykorzystania naturalnych właściwości roślin. Zasada uprawy współrzędnej jest prosta i polega na tym, że sadzimy lub siejemy obok siebie różne gatunki roślin, uwzględniając ich wielkość, rozrost systemu korzeniowego, termin zbioru i wzajemne odziaływanie. Są wtedy mniej narażone na szkodniki i chwasty. Owady – szkodniki upraw znajdują roślinę, kierując się głównie substancjami zapachowymi, które wydzielają, jeśli posadzimy w pobliżu inne gatunki, których zapachy odstraszają takiego owada, to będzie on omijał takie miejsca. Podobnie jest w przypadku chwastów, dzięki uprawie współrzędnej mają zastosowanie właściwości allelopatyczne roślin.
Planując uprawę warzyw zawsze trzeba mieć też na uwadze odpowiedni płodozmian, czyli to, jakie gatunki będą uprawiane w tym samym miejscu w kolejnych latach. Jeśli nie chce się dopuścić do utraty składników odżywczych w glebie, co roku trzeba zmieniać rośliny rosnące na jednym stanowisku. Dotyczy to głównie roślin jednorocznych – warzyw i sezonowych kwiatów, po których spodziewamy się obfitych plonów. Te same gatunki lub blisko ze sobą spokrewnione mogą rosnąć w tym samym miejscu dopiero po kilku latach. Ustalając zmianowanie warto wziąć pod uwagę kilka aspektów, jednym z nich są wymagania pokarmowe. Warto zacząć uprawę od gatunku, który wzbogaca glebę pozostawiając składniki pokarmowe, a w kolejnym roku na jej miejscu posiać rośliny, które pogarszają warunki glebowe. Istotne jest też to, jak rośliny się ukorzeniają (płytko lub głęboko), czy zostawiają dużo resztek pożniwnych (motylkowe), czy nie pozostawiają ich wcale (okopowe).
W związku z tymi kryteriami rośliny możemy podzielić na 4 grupy:
– korzeniowe o jadalnych owocach (marchew, bakłażan, papryka, pomidor, burak ćwikłowy),
– kapustne (brukselka, brokuł, kalafior, rzodkiewka, brukiew, kapusta),
– cebulowe (cebula zwyczajna, szalotka, dymka, szczypiorek, por, czosnek),
– motylkowe i strączkowe (fasola, groch, bób).
Cykl zmianowania trwa 4 lata, w ciągu tego okresu na tym samym miejscu w naszym ogrodzie, powinny rosnąć po sobie rośliny z każdej z tych grup, np.: 1. rok – fasolka szparagowa, 2. rok – marchew, 3. rok – cebula, 4. rok – brokuł.
Pole kwietne wśród upraw
Kwiaty i zioła
Planując uprawę współrzędną nie można zapomnieć o kwiatach i ziołach. Poza oczywistymi walorami dekoracyjnymi rośliny te posiadają szereg cech przydatnych w uprawie. Kwiaty sadzone jako obwódki czy kępami między roślinami, oprócz dekoracji ogrodu warzywnego odstraszają też szkodniki. Silny zapach tych roślin przyciąga też wiele owadów pożytecznych i motyli. Dobrym przykładem jest aksamitka i nagietek, które skutecznie chronią uprawy przed nicieniami glebowymi, a także lawenda, która przyciąga ogromne ilości zapylaczy. Bazylia sadzona obok pomidorów wpływa pozytywnie na ich walory smakowe. Silne aromaty ziół i kwiatów mają duże zdolności odstraszające szkodniki upraw, dlatego warto sadzić je pomiędzy warzywami, a nie wydzielać im osobne miejsce w ogrodzie.
Przyroda wokół jest najlepszym wzorem, różnorodność jest bardziej naturalna niż uprawa monokulturowa, skupiona na jednym gatunku. Dlatego lepiej jest hodować wiele różnych roślin – kwiatów, ziół, warzyw i owoców, obok siebie.
Marta Poła, KPODR w Minikowie
Fot. A. Dobosz-Idzik
Opracowano na podstawie:
– Broszura „Dobre sąsiedztwo roślin – praktyczne porady”, Joanna Szczęsna, 2020 r., KPODR w Minikowie,
– https://poradnikogrodniczy.pl/allelopatia-w-ogrodzie-tabela-i-przyklady.php,
– https://ogrod-warzywny.pl/uprawa_wspolrzedna,
– https://poradnikogrodniczy.pl/uprawa-wspolrzedna-warzyw.php.