W Polsce występują dwa gatunki jeży – jeż wschodni, którego spotkać można na terenie całego kraju, oraz jeż zachodni (zwany także europejskim), który występuję na zachodzie Polski. Oba gatunki są podobne, a różni je kolor brzucha, który u jeża wschodniego jest biały, a u zachodniego – brązowy. Oba gatunki są także objęte częściową ochroną gatunkową, w związku z czym ustanowiono szereg zakazów i wytycznych. Oznacza to m.in., że zabronione jest ich chwytanie, przetrzymywanie i niszczenie ich siedlisk.
Nocny łowca
Jeż jest małym ssakiem, który prowadzi nocny tryb życia. W okresach aktywności, dni spędza w jamkach czy norach, w zagęszczeniach roślin, czy pod stertą liści, a gdy tylko zapadnie zmierzch wychodzi szukać pożywienia. Najbardziej charakterystyczną cechą jeża są igły, które są zmodyfikowanymi włosami – ostro zakończonymi, pustymi w środku rurkami. Jeden osobnik posiada od 6000 do 8000 szpilek. Specjalny układ mięśniowy pozwala jeżowi zwinąć się w kłębek w momencie zagrożenia. Jest to doskonały system obronny, który odstrasza wrogów i zapewnia bezpieczeństwo w momencie ataku. Jeż to największy owadożerny ssak w Polsce. Żywi się głównie owadami, ślimakami, ale zdarza się, że zjada żaby, jajka, pisklaki, a nawet żmije. Zjadając owady, ślimaki i inne bezkręgowce, jeże pomagają utrzymać równowagę biologiczną w przyrodzie. Ich obecność jest wskaźnikiem zdrowego ekosystemu, w którym środowisko nie jest mocno zanieczyszczone. Jeże spotkać można w parkach, zagajnikach czy ogrodach przydomowych. Ważne, aby były tam drzewa i krzewy. Im bogatszy bioróżnorodnie teren tym więcej pożywienia dla jeży. Jeśli zauważymy jeża w naszej okolicy warto zapewnić mu warunki do zasiedlenia. Będzie naszym sprzymierzeńcem ograniczając populacje szkodników. Najlepiej czuje się w ogrodzie naturalnym, pełnym zakamarków i drzew, które zrzucają liście.
Jeż zachodni
Uwaga na jeże
Jesień to czas na porządkowe prace w ogrodzie. Warto pamiętać, że liście zgrabione w sterty, czy inne resztki roślinne, jak ścięte gałęzie czy pędy roślin, mogą stać się miejscem zimowania jeży. Dlatego najlepiej zebrać je od razu, a jeśli nie, to pozostawić już do wiosny w ogrodzie, ponieważ obudzony z zimowego snu jeż, będzie miał małe szanse znaleźć nowe schronienie i dotrwać do wiosny. Jeże intensywnie żerują w okresie jesieni. Szukają schronienia na zimę, gdy nagromadzą odpowiednie zapasy tłuszczu, a temperatury otoczenia spadną do 10-15°C i utrzymują się przez kilka dni. Jeśli w ogrodzie nie mamy krzewów i nie pozostawiamy resztek roślinnych, możemy ustawić dla jeży specjalny domek, który zachęci je do zimowania w naszej okolicy.
Ochrona gatunkowa
Jeże w Polsce objęte są częściową ochroną gatunkową na mocy Ustawy o Ochronie Przyrody z 2014 roku. Oznacza to, że istnieje zbiór przepisów i zaleceń dotyczących postępowania z tymi zwierzętami. Do głównych należy zakaz chwytania i przetrzymywania jeży oraz ochrona ich siedlisk. Nie wolno uszkadzać ani niszczyć miejsc, w których jeże wiją gniazda i hibernują. Są to najczęściej gęste zarośla lub sterty liści. Największym zagrożeniem dla jeży jest ryzyko wybudzenia ze snu zimowego. Dlatego tak ważne jest, aby mieć świadomość, że w stercie roślinnych resztek, które zostawiliśmy w naszym ogrodzie po jesiennych porządkach, może być mały lokator.
Dużo jeży podczas nocnych wędrówek w poszukiwaniu pożywienia ginie pod kołami samochodów. Warto pamiętać, że jeż w momencie zagrożenia nie ucieknie nam spod kół, tylko zwinie się w kulkę i będzie chciał przeczekać niebezpieczeństwo.
Domek dla jeża
Pomoc
Z częściową ochroną gatunkową wiąże się jeszcze jeden obowiązek – obowiązek pomocy. Jeż spotkany podczas mrozów i okrywy śnieżnej, a także osobnik ranny czy zaatakowany przez pasożyty (np. kleszcze) wymaga naszej pomocy. Zwróćmy także uwagę na młode jeże. Przyjmuje się, że bezpieczna waga do hibernacji to ok. 700g. Jeż o tej wadze, ma wystarczające zapasy tłuszczu, by przespać zimę. Za minimalną wagę uznaje się 400g na przełomie października i listopada, poniżej tej wagi szansę na przeżycie maleją, ponieważ nawet jeśli jeż zapadnie w sen zimowy, zwykle nie ma wystarczających zapasów, by dotrwać do wiosny. Jeśli spotkamy zwierzę, które wymaga pomocy warto skontaktować się z lekarzem weterynarii lub najbliższym ośrodkiem pomocy dzikim zwierzętom. Ich spis można znaleźć na stronie Generalnej Dyrekcji Ochrony Środowiska, lub bezpośrednio pod linkiem https://www.gov.pl/web/gdos/wykaz-osrodkow-rehabilitacji-zwierzat. Działa też wiele fundacji, które chętnie pomagają zwierzętom i pokierują co zrobić w konkretnej sytuacji. Najważniejsze to nie być obojętnym na otaczającą nas przyrodę.
Marta Poła, KPODR w Minikowie
Opracowano na podstawie:
https://www.lasy.gov.pl/pl/edukacja/lesnoteka-1/ssaki/jez-europejski
https://pl.wikipedia.org/wiki/Je%C5%BC_zachodni
zdjęcia: