Rolnictwo ekologiczne jest odpowiedzią na intensyfikację rolnictwa, czyli na nadmierne stosowanie nawozów mineralnych, pestycydów oraz związane z tym zanieczyszczenie środowiska i pogarszającą się jakość produkowanej żywności. Zdrowa gleba w gospodarstwie ekologicznym warunkuje produkcję zdrowych roślin, zwierząt, a co za tym idzie bezpiecznej żywności.
Rolnictwo ekologiczne można zdefiniować jako zrównoważony agroekosystem o charakterze trwałym, którego celem jest dążenie do zachowania żyzności gleby i rozwoju bioróżnorodności. Jakość i żyzność gleby są decydującymi czynnikami zrównoważonego rozwoju i zachowania życia na naszej planecie.
O jakości gleb wykorzystywanych rolniczo decyduje przede wszystkim rolnik, podczas swojej codziennej pracy. Dlatego to właśnie on powinien mieć świadomość, że gleba nie jest martwym substratem, a od jej jakości, zdrowotności zależy cała produkcja gospodarstwa i jakość wyprodukowanej żywności.
fot.1. Badanie żyzności gleby
fot. 2. Bydło rasy hereford
fot.3. Lucerna
Jakość gleb w Polsce nie jest zadowalająca i systematycznie się pogarsza. Około 25% gleb w Polsce jest zdegradowanych i około 75% gleb jest bardzo zdegradowanych. Jest to skutek rabunkowej eksploatacji gleby, braku wiedzy na temat procesów biologicznych zachodzących w glebie, w dalszej kolejności spowodowane jest to zbyt intensywną uprawą gleby, w tym nadużywaniem nawozów mineralnych, szczególnie azotowych czy też uproszczeniami w zmianowaniu.
Wszystkie powyższe czynniki prowadzą do ubywania materii organicznej, co pociąga za sobą zmniejszenie różnorodności organizmów glebowych, a przez to tworzenia się próchnicy.
Dlaczego materia organiczna w glebie jest taka ważna?
Dla rolnika materia organiczna jest zabezpieczeniem prawidłowego odżywienia jego upraw, ograniczając skutki miejscowych niedoborów oraz nadwyżek składników pokarmowych w trakcie nawożenia.
Materia organiczna jest niezwykle ważna w okresach niedoboru wody, ponieważ tworzony przez nią bufor sorpcyjny łagodzi zjawisko zasolenia, ale również uzupełnia ze zgromadzonych zasobów okresowe niedobory ważnych dla roślin składników.
Prawidłowa zawartość glebowej materii organicznej w glebach Polski powinna wynosić średnio 5%, na glebach lekkich ok. 3,5%. Rzeczywista jej zawartość wynosi obecnie średnio 1,6–1,9%.
Rolnictwo ekologiczne pozytywnie wpływa na glebę, zwiększając jej żyzność, poprawiając strukturę i zwiększając zawartość substancji organicznych.
Biorąc pod uwagę powyższe, początkiem wszelkich działań produkcyjnych powinna być dokładna diagnoza gleby.
Próchnica – poprawia strukturę gleby. Substancje próchniczne wpływają na strukturę agregatową gleb, dzięki temu poprawiają się właściwości wodno-powietrzne. Zwiększa się zwięzłość gleb lekkich, a zmniejsza zwięzłość gleb ciężkich.
Związki próchniczne odznaczają się dużą pojemnością wodną, działają strukturotwórczo. Ciemne zabarwienie próchnicy pozwala na silne pochłanianie promieniowania słonecznego, powodując szybkie ogrzanie gleby – co jest niezwykle ważne w okresie wiosny. Próchnica jest magazynem składników pokarmowych (N i P). Związki próchniczne wpływają na właściwości buforowe gleby i stabilizują jej odczyn. Próchnica reguluje również stężenie kationów Ca2+, Mg2+, NH4+, K+, H+ w roztworze glebowym. Materia organiczna to także niezbędnik mikroelementów.
Materia organiczna pełni również funkcje biologiczne. Próchnica wpływa na aktywność mikroflory i mikrofauny glebowej oraz na wzrost i rozwój roślin.
Gleby zasobne w materię organiczną są aktywne biologicznie. W związkach próchnicznych stwierdzono wiele substancji wzrostowych, jak auksyny, witaminy oraz kwasy organiczne. Substancje próchniczne mogą ograniczyć występowanie patogenów poprzez wspieranie rozwoju ich antagonistów. Związki próchniczne działają detoksykacyjnie na ksenobiotyki oraz metale ciężkie.
Istotny dla każdego rolnika powinien być fakt, że próchnica oraz pozostała materia organiczna są „gąbką”, która chłonie duże ilości wody. Każdy 1% materii organicznej ma zdolność magazynowania około 160 l wody na 1 ha. Woda zgromadzona przez próchnicę jest dostępna dla korzeni roślin i innych organizmów glebowych. Gleby zasobne w materię organiczną odznaczają się większą aktywnością biologiczną, dzięki zwiększonej dostępności wody dla wszystkich form życia glebowego.
Jakie działania podjąć, by stworzyć optymalne warunki do regeneracji gleby?
– Zadbać o prawidłowe pH gleby – rośliny są najodporniejsze na choroby i najbardziej produktywne, gdy pH gleby wynosi 6,7–6,8;
– Zadbać o właściwy stosunek w potencjale wymiennym kationów (PWK) – należy dążyć do stosunku Ca2+: Mg2+: K+ (PWK) na poziomie 68:12:3–6. Ten stosunek decyduje o fizycznych i chemicznych cechach gleby, jej biologii i pojemności wodnej. Należy pamiętać, by kationy H+ nie przekroczyły 10% PWK;
– Zadbać o wysoką zawartość materii organicznej;
– Ograniczyć ugniatanie gleby i podglebia przez ciężkie maszyny i zwierzęta;
– Zadbać o dostępność makro- i mikroelementów ważnych dla upraw, nie tylko fosforu i potasu, ale także magnezu, manganu, siarki, cynku czy boru. W przypadku niektórych roślin również ważne są: miedź, żelazo i molibden;
– Prawidłowy czas wegetacji upraw.
…bo gleba jest najważniejsza.
Tekst i fot. Agnieszka Dobosz-Idzik, KPODR
Opracowano na podstawie:
wykładu dr. inż. Jerzego Próchnickieg