Owady są najliczniejszą grupą zwierząt żyjącą na ziemi, do tej pory poznano i opisano ponad milion ich gatunków, jednak szacuje się, że jest ich wielokrotnie więcej. Na terenie Polski udokumentowano około 30 tysięcy gatunków. Jak można się spodziewać w tak licznej grupie bogactwo barw, kształtów i rozmiarów jest ogromne. Owady świetnie adaptują się do warunków środowiskowych, są żarłoczne, płodne, uskrzydlone i stosunkowo małe co pozwala im zamieszkać nawet w małych szczelinach.
Znaczenie owadów dla człowieka i otaczającego go świata jest ogromne. Ze względu na ich liczebność i liczbę gatunków, są decydującym czynnikiem, który wpływa na bioróżnorodność wszystkich ekosystemów na Ziemi. Oczywiście nie sposób przyznać, że dla człowieka ich obecność czasem jest uciążliwa. Komary, muchy czy mrówki nie są naszymi ulubieńcami i często utrudniają nam życie. Owady przenoszą choroby na ludzi i zwierzęta oraz niszczą przechowywane zbiory, przedmioty czy żywność. Są szkodnikami wielu upraw i roślin ozdobnych. Jednak na łąkach, polach czy w ogrodach występują nie tylko gatunki szkodliwe, ale także takie, które mają pozytywne oddziaływanie na życie na Ziemi. Dla ludzi szczególnie ważne są owady pożyteczne. Ich najważniejsza rola związana jest przede wszystkim z zapylaniem roślin. Owady zapylacze, są niezbędnym elementem przyrody, ponad 80% roślin na świecie potrzebuje ich, aby wytworzyć owoce i nasiona. Pszczoły produkują również produkty pszczele takie jak miód, pyłek, wosk czy mleczko pszczele, które są użyteczne dla ludzi. Owady rozkładają tez martwą materię organiczną, oczyszczając glebę z butwiejących resztek organicznych i poprawiają jej strukturę. Dla ludzi ważne są też owady drapieżne, które są naturalnymi wrogami szkodników upraw, a niektóre roślinożerne gatunki niszczą chwasty. Takie okazy warto zaprosić do swojego ogrodu stwarzając im korzystne warunki do rozwoju. Nie jest to trudne- wystarczy zasadzić rośliny kwitnące, które zwabią owady zapylające, a także stworzyć odpowiednie warunki do zimowania. Owady zimują w załamaniach gleby, stertach liści czy wyższej trawie, warto więc nie sprzątać zbyt dokładnie ogrodu na zimę, a trawnik skosić trochę wyżej niż zazwyczaj. Coraz częściej w ogrodach spotkać można różne domki dla owadów, które oprócz schronienia są też ciekawą dekoracją ogrodu. Oto zestawienie kilku najczęściej spotykanych owadów pożytecznych.
Domki dla owadów zapylających
Owady zapylające
Aby przyciągnąć zapylacze do naszego ogrodu warto siać i sadzić rośliny miododajne i nektarodajne, najlepiej o różnych terminach kwitnienia, tak aby owady zapylające od wiosny do późnej jesieni miały zapewnione pożywienie. Także między warzywami warto sadzić kwiaty i zioła, które są świetnym wabikiem owadów zapylających. Zapylacze przenoszą pyłek kwiatowy z męskich organów kwiatowych na żeńskie umożliwiając w ten sposób zapłodnienie, dzięki czemu roślina może owocować. Owady zapylające mają decydujący wpływ na gospodarkę żywnościową całego świata.
Pszczoły
Najbardziej znanym zapylaczem jest pszczoła miodna, hodowana przez człowieka, aby móc pozyskać miód, pyłek, pierzgę i wosk pszczeli. W związku z jej hodowlą i powszechnym użytkowaniem jej liczebność wśród zapylaczy jest największa. Zbierając pożywienie – nektar i pyłek kwiatów, pszczoły zapylają rośliny owadopylne (np. rzepak, drzewa owocowe). Żyją w rodzinach pszczelich do 80 tysięcy osobników. Rój pszczeli składa się z królowej – matki, robotnic i trutni. Pszczoły miodne są jedynymi owadami, które są uważane za udomowione. Trzeba pamiętać, że człowiek korzysta tylko z nadwyżki miodu, który pszczoły produkują jako swój pokarm.
Pszczoła miodna
Oprócz pszczół miodnych w naszej przyrodzie występują też pszczoły samotne. Jednym z takich dziko żyjących gatunków jest pszczoła murarka, która zamieszkuje stare pnie drzew, suche łodygi trzcin lub buduje gniazda z mieszaniny swojej śliny i piasku lub gliny. Lubi też zamieszkiwać domki dla owadów zbudowane przez człowieka. Murarki najbardziej aktywne są od kwietnia do czerwca.
Murarka
Kolejnym przedstawicielem pszczół samotnic jest trzmiel. Zapyla on wiele gatunków roślin, których nie mogą zapylić pszczoły miodne (zbyt krótkie języczki) na przykład lucernę, koniczynę czerwoną, naparstnicę czy lwią paszczę. Trzmiele bardzo wcześnie, bo już w marcu zaczynają być aktywne. Nie przeszkadza im, ani lekki deszcz, ani niższe temperatury (ok. 10oC). W naturalnych warunkach pszczoły te zakładają gniazda pod ziemią lub na jej powierzchni, ale bardzo lubią zasiedlać domki zbudowane dla nich przez człowieka.
Trzmiel
Motyle
Najbardziej barwną i ozdobną grupą owadów, o szczególnych walorach estetycznych są bez wątpienia motyle. Paleta ich barw i wzorów jest bardzo bogata i często zadziwiająca. Jednak to nie walory dekoracyjne definiują ich użyteczność dla ludzi, ich głównym zadaniem jest zapylanie kwiatów. Są odpowiedzialne za zapylenie największej liczby roślin zaraz po pszczołach. Dzięki trąbkom o długości nawet kilku centymetrów żywią się nektarem niedostępnym dla innych owadów, a jednocześnie przenoszą pyłek na inne kwiaty. Wiele gatunków roślin, wyspecjalizowało się w wytwarzaniu kwiatów dostosowanych do zapylenia właśnie przez motyle, np. wiesiołek lepnica i wiciokrzew. Stanowią także istotny element łańcucha pokarmowego, przez co są niezbędne dla zachowania równowagi w przyrodzie. Chcąc zwabić je do ogrodu warto posadzić gatunki, które motyle upodobały sobie szczególnie – budleję Dawida, zwaną motylim krzewem, jeżówki purpurowe, cynie, lilaki czy lawendę. Trzeba wspomnieć też o motylach aktywnych nocą, które odpowiadają za zapylanie nocne. Ta grupa motyli najchętniej odwiedza maciejkę, wiesiołka czy wspomniany już wcześniej wiciokrzew.
Latolistek cytrynek i Rusałka pawik
Różnorodność gatunkowa zapylaczy i ich przystosowanie do wymagań poszczególnych gatunków roślin zapewniają optymalny proces zapylania. Człowiek szczególnie powinien dbać o ochronę tej grupy owadów, ponieważ jest ona kluczowa w produkcji żywności na całym świecie. Niszczenie siedlisk, zmniejszenie bioróżnorodności gatunkowej, zmiany klimatyczne, chemizacja rolnictwa oraz choroby to główne przyczyny ciągłego zmniejszania się liczby owadów zapylających. Likwidacja nieużytków, miedz, kwitnących łąk, jak również ogródków przydomowych, powoduje, że zapylaczom brakuje pożywienia – pyłku i nektaru.
Owady drapieżne
Ważną grupę dla człowieka stanowią owady drapieżne lub pasożytnicze zoofagii, dla których szkodniki upraw są źródłem pokarmu. Stosowanie pestycydów, które są dużym zagrożeniem dla zdrowia człowieka i środowiska, byłoby zbędne, gdyby stworzyć dla owadów pożytecznych odpowiednie warunki do życia. Szczególnie przydatne mogą być chrząszcze biedronkowate, złotooki, chrząszcze biegaczowate, bzygowate czy ważki. Dzięki temu, że są naturalnymi wrogami szkodników roślin, mogą chronić uprawy i rośliny ozdobne bez stosowania chemicznych wspomagaczy.
Chrząszczce biedronkowate
Jednym z najbardziej znanych owadów pożytecznych jest bez wątpienia biedronka (szczególnie dwukropka i siedmiokropka). Jej obecność w ogrodzie w znacznym stopniu może ograniczyć występowanie mszyc, które są dla niej pożywieniem. Jedna larwa biedronki zjada ich ponad 500 sztuk, a osobnik dorosły kilkadziesiąt sztuk dziennie. Poza tym żywią się też przędziorkami, miodówkami i czerwcami. Są wykorzystywane w walce biologicznej do zwalczania szkodników roślin. Występują na polach, łąkach, w ogrodach – wszędzie tam, gdzie w dużych ilościach są mszyce. Aby biedronki miały lepsze warunki na przezimowanie w naszym ogrodzie, warto pozostawić dłuższą trawę i kępki liści pod drzewami. Chrząszcze te zimują w szczelinach pod korą drzew, w miedzach, resztkach roślin, zakamarkach budynków. W ostatnich latach dużym zagrożeniem dla naszych rodzimych gatunków biedronek jest biedronka azjatycka, która występuje masowo i całymi koloniami próbuje dostać się do budynków mieszkalnych i gospodarczych.
Biedronka
Złotooki
Kolejnym smakoszem mszyc są złotooki. Ich cecha charakterystyczna to jasnozielona barwa i przezroczyste skrzydła z gęstą siecią zielonych żyłek. Osobniki dorosłe są wszystkożerne, ale żywią się przede wszystkim pyłkiem kwiatów i w ten sposób najłatwiej zwabić je do ogrodu. Złotooki upodobały sobie lobelię, grykę i macierzankę. Larwy złotooków odwdzięczą się zjadając szkodniki, tylko jedna larwa złotooka zjada do 400 mszyc, 2 000 przędziorków i ponad 200 jaj stonek. Zimowego schronienia szukają wśród opadłych liści, w szczelinach kory lub budynkach. Złotooki wykorzystuje się do biologicznego zwalczania mszyc, hoduje się je i wypuszcza na zagrożone przez mszyce uprawy.
Złotook
Chrząszcze biegaczowate
Są to owady szeroko rozprzestrzenione, licznie reprezentowane, w Polsce występuje ponad 500 gatunków. Ich ubarwienie jest różnorodne, zazwyczaj brązowe lub czarne, ale występują także osobniki o pokrywach niebieskich lub zielonych z metalicznym połyskiem. Biegaczowate polują najczęściej nocą, a w ciągu dnia zagrzebują się w ściółce lub pod kamieniami, preferują wilgotne podłoże. Szybkie i sprawne poruszanie się zapewniają im długie, smukłe i silne odnóża. W zależności od gatunku, owady te odżywiają się innymi owadami (np. mszycami, stonką ziemniaczaną), ślimakami, dżdżownicami, poczwarkami motyli, a nawet małymi płazami. Ze względu na dużą żarłoczność uważane są za najbardziej efektywne owady pożyteczne, w ciągu doby potrafią zjeść więcej niż ważą. Drapieżne są zarówno larwy, jak i osobniki dorosłe. Biegaczowate odgrywają dużą rolę w środowisku przyrodniczym. Jako drapieżcy ograniczają występowanie wielu szkodników. W związku z tym, że środowiskiem ich życia jest także gleba, chrząszcze te zapewniają obieg materii i przepływ energii w ekosystemach – biorą udział w procesach glebowych. Uznawane są za bioindykatory zmian zachodzących w danym środowisku, ponieważ są bardzo wrażliwe na pestycydy, zwłaszcza te doglebowe – w miejscu ich stosowania liczebność chrząszczy biegaczowatych drastycznie spada.
Biegacz złocisty
Bzygowate
Bzygi to rodzina owadów zaliczana do muchówek, ich charakterystyczne ubarwienie – w żółto-czarne pasy, sprawia, że często mylone są z osami, są jednak od nich mniejsze i nie żądlą. Owady dorosłe żywią się nektarem, przy okazji zapylając kwiaty, natomiast dla larw bzygów głównym pożywieniem są mszyce. Jaja składane są w pobliżu ich kolonii, więc larwy nie mają problemu ze znalezieniem pożywienia – jedna larwa może zjeść ok. 300 sztuk mszyc. Bzygi lubią przebywać wśród silnie pachnących kwiatów, najskuteczniej zwabią je nagietek i koper włoski, które sobie upodobały. Jako owady pożyteczne w znacznym stopniu mogą ograniczyć występowanie mszycy w naszym ogrodzie czy na polu. Dorosłe osobniki odgrywają też rolę w zapylaniu kwiatów, licznie występują na nasłonecznionych leśnych polanach. Korzystnie na liczebność bzygowatych wpływa obecność miedz i innych stanowisk dzikiej roślinności.
Bzyg pospolity
Ważki
Ważki zasiedlają wilgotne miejsca, pojawiają się przy naturalnych zbiornikach, takich jak: stawy, strumyki, rzeki, jeziora, ale chętnie zamieszkują też oczka wodne. Ma to związek z ich cyklem życiowym, larwy wykluwają się z jaj składanych w wodzie i tam żerują (żywią się planktonem, larwami komarów i muchówek), a osobniki dorosłe przebywają w pobliżu zbiorników wodnych. Choć nie żywią się szkodnikami roślin, dla człowieka są pomocne w ograniczaniu uciążliwej plagi insektów. Są to owady dość duże, rozpiętość ich skrzydeł mieści się w przedziale od 2 do 19 cm. W Polsce odkryto 73 gatunki ważek, a największy z nich – Husarz władca ma 8 cm długości i 11 cm rozpiętości skrzydeł. Osobniki dorosłe polują na latające owady – komary i muchy. Ważki posiadają dwie pary skrzydeł, są najlepszymi lotnikami wśród owadów, latają w różnych kierunkach przy prędkości przekraczającej 10 m/s. Są szybkie i bezgłośne, co w połączeniu z ich budową ciała czyni je doskonałymi drapieżnikami. Mają doskonały wzrok, silne żuwaczki i pokryte kolczastymi wyrostkami nogi. Jako jedne z nielicznych zwierząt opanowały także lot wiszący – potrafią nieruchomo zawisnąć w powietrzu, co jest szczególnie pomocne przy obserwacji ofiary. Jesienią osobniki dorosłe giną, większość ważek w Polsce zimuje pod postacią larw na dnie wód. Ciekawym wyjątkiem jest straszka pospolita (Sympecma fusca) i straszka syberyjska (Sympecma paedisca), które są jedynymi polskimi ważkami zimującymi jako dorosłe owady.
Łątka dzieweczka
Stworzenie dogodnych warunków i zróżnicowanych siedlisk w krajobrazie przyrodniczym odgrywa w dzisiejszych czasach ogromną rolę we wspomaganiu owadów pożytecznych. Dla owadów zapylających, zwłaszcza dzikich zapylaczy, szczególnie ważne jest występowanie roślin miododajnych. Ważnym aspektem jest zwiększanie bioróżnorodności i tworzenie warunków korzystnych dla bytowania, rozmnażania i zimowania zapylaczy. W przydomowych ogrodach, na działkach można wysiać nasiona, które utworzą „łąkę kwietną”. Warto mieć na uwadze, aby znalazły się w niej gatunki zarówno wczesno, jak i późno kwitnące, ponieważ to właśnie wiosną i jesienią owady te często cierpią na brak pożywienia. Wśród upraw rolniczych idealnie byłoby uprawiać gatunki miododajne, nie wymagające użycia środków ochrony roślin, np. grykę, gorczycę, facelię błękitną, rzepak czy słonecznik. Dla owadów drapieżników warto zachować też dzikie stanowiska roślinne i miedze, co zapewni im bazę pokarmową. Prostym sposobem na stworzenie miejsc do zimowania dla owadów jest pozostawienie w ogrodzie niewielkiej sterty kamieni, liści, suchych patyków czy ściętych pędów malin. Nie wyrzucając zagrabionej ściółki, zapewnimy dogodne zimowanie, np. dla biedronek. Dogodne warunki możemy również stworzyć budując domki dla owadów. Wykorzystuje się do nich materiały, które są ogólnodostępne, takie jak słoma, trzcina, szyszki, cegły, potłuczone gliniane doniczki. Proste lub bardziej skomplikowane konstrukcje staną się idealnym miejscem na schronienie przed deszczem, mrozem czy drapieżnikami. Takie domki są szczególnie pożądane wiosną, kiedy to owady składają jaja, ale latem umożliwiają nocleg i schronienie, a jesienią owady mogą w nich znaleźć miejsce do zimowania, więc przydatne są cały rok. Najlepiej zamontować je w zacisznym i słonecznym stanowisku, pod zadaszeniem lub między drzewami.
Marta Poła, KPODR
(Fot. N. Czyżewska-Suchoń,
www.wikipedia.org, Pixabay.com/pl/)
Opracowano na podstawie:
– Bellman H., „Spotkanie z przyrodą owady”, MULTICO Oficyna Wydawnicza, Warszawa 2015,
– Blessing K., Langer S., TraudeF., „Przyroda i jej tajemnice- przewodnik dla całej rodziny”, Oficyna Wyawdnicza „Delta W-Z”, Warszawa,
– Twardowski J, Twardowska K. Zakład entomologii, Katedra ochrony roślin, Uniwersytet przyrodniczy we Wrocławiu, „Atlas owadów 250 polskich gatunków” Wydawnictwo SBM Sp. Z o.o., Warszawa 2015,
– Twardowski J, Twardowska K. Zakład entomologii, Katedra ochrony roślin, Uniwersytet przyrodniczy we Wrocławiu, „Atlas motyli 250 gatunków” Wydawnictwo SBM Sp. z o.o., Warszawa 2014,
– https://poradnikogrodniczy.pl/owady-pozyteczne-w-ogrodzie.php
– http://pzd.pl/artykuly/21286/135/Pozyteczne-owady.html,
– https://www.pomagamypszczolom.pl/o-pszczolach/,
– https://pl.wikipedia.org/wiki/Wa%C5%BCki
– https://wazki.pl/index.html,
– https://www.wigry.org.pl/kwartalnik/nr39_bieg.html.