Kalendarzowa wiosna zaczyna się 21 marca, ale bardzo często jej oznaki można dostrzec już w lutym. Jednym z pierwszych sygnałów jest kwitnienie leszczyny, olchy, pojawienie się przebiśniegów, krokusów, przylaszczek czy zawilców. Możemy zaobserwować pierwsze pąki na drzewach i krzewach. Dużo radości sprawiają odgłosy pierwszych wiosennych ptaków, które pojawiają się już na przełomie lutego i marca.
Jednym z pierwszych ptaków powracających do kraju jest mały, niepozorny, ale jakże pięknie śpiewający skowronek. Skowronki są trochę większe od wróbli, mają charakterystyczny mały czubek na głowie, który mogą nastroszyć, ziemisto-szare upierzenie z jasnym brzuszkiem. Bardzo dobrze wtapiają się w otoczenie. Wygląd samicy i samca niczym się nie różni, samice są odrobinę mniejsze.
Skowronek (Fot. Pixabay.com/pl)
Miejscem ich życia są głównie pola i łąki. Budują gniazda na ziemi, aby chronić swoje pisklęta lądują w pewnej odległości od gniazd i przemierzają tę odległość na nogach. Samica jest odpowiedzialna za wysiadywanie jaj, które trwa do 2 tygodni. Pisklęta po wykluciu spędzają 2 tygodnie w gnieździe zanim wyruszą w swoją pierwszą wędrówkę. W tym czasie są dokarmiane głównie przez samca.
Skowronek najbardziej znany jest ze swojego śpiewu. Ptaki wzbijają się na wysokość około 20 m i wtedy zaczynają koncert. Ich śpiew słychać od wczesnych godzin rannych do zmierzchu, od końca lutego do początku sierpnia. Śpiew służy zwabieniu samicy oraz oznaczeniu terytorium. Skowronki wydają dźwięki zarówno podczas wdechu i wydechu. Potrafią również naśladować odgłosy innych ptaków. Ten gatunek łączy się w pary na stałe. W Polsce skowronek jest zwiastunem wiosny, jego śpiew oznacza, że wiosna nadchodzi wielkimi krokami. Ptaki te symbolizują również mądrość, nadzieję, miłość, młodość oraz natchnienie.
Na obszarze Polski skowronek jest objęty ścisłą ochroną gatunkową. Na Czerwonej liście ptaków został uznany jako gatunek najmniejszej troski, gdyż jego populacja liczy kilka milionów par. W naszym kraju gniazduje około 30% europejskiej populacji. Jego liczebność spada ze względu na to, że w strukturze zasiewów dominują zboża ozime oraz z uwagi na intensywne użytkowanie trwałych użytków zielonych.
Drugim gatunkiem ptaka, który bardzo wcześnie przylatuje do naszego kraju jest żuraw. To duży ptak, większy od bociana, o bardzo długich nogach, długiej szyi i dość krótkim dziobie. Długie pióra skrzydeł sprawiają wrażenie napuszonego ogona. Ubarwienie ma popielate z czarną szyją, rudym nalotem na grzbiecie (widocznym głównie w sezonie lęgowym), czerwoną czapeczką na głowie (jest to naga skóra, nie pióra) i białą pręgą, ciągnącą się od oka, przez całe policzki, wzdłuż karku aż do pleców. Samica nie różni się od samca, jednak po sposobie zachowania można odróżnić płeć już ze sporej odległości. Podczas krzyku samiec trzyma skrzydła lekko rozpostarte i opuszczone, a samica ciasno przytulone do ciała. Głos samca jest przeciągły, a samica odpowiada mu trzema krótkimi okrzykami. Pisklęta po wykluciu mają żółtoszary puch, po wypierzeniu młode są podobne do dorosłych, z tym, że są jaśniejsze i nie mają charakterystycznego pióropusza w ogonie oraz kontrastowych biało-czarnych barw na głowie i szyi. Żurawie osiągają dojrzałość płciową między 3. a 5. rokiem życia. Ptaki zwykle łączą się w pary na całe życie. Wiosną, po przylocie, odbywają widowiskowe tańce godowe, którym towarzyszy donośny klangor. Gniazda najchętniej zakładają na śródleśnych mokradłach, w olsach i borach bagiennych, na grząskich obrzeżach stawów i jezior, w zabagnionych dolinach rzecznych. Znoszą dwa jaja, w odstępie dwudniowym. Wysiadywanie trwa 30 dni. Po wykluciu pierwszego pisklęcia, samiec przez kilka dni opiekuje się nim poza gniazdem, podczas gdy samica kończy wysiadywanie drugiego jaja. Starsze i silniejsze pisklę jest bardzo agresywne wobec młodszego, ale po kilku dniach rywalizacja ustaje i rodzina może przebywać razem.
Żurawie (Fot. D. Oparzela)
Po okresie gniazdowym, wiele ptaków żeruje na otwartych terenach łąk i pól. Zdolność do lotu uzyskują po około 10 tygodniach życia. Po lęgach, ptaki łączą się w coraz większe stada z innymi rodzinami oraz ptakami, które w danym sezonie nie podchodziły do lęgów. W czasie migracji i na zimowiskach żurawie zbijają się w ogromne, nawet wielotysięczne stada. W Polsce najliczniej żurawie gniazdują na północy kraju, rzadziej na południu. Największe jesienne sejmiki zbierają się w rejonie Parku Narodowego Ujście Warty, w dolinie Dolnej Odry, na Bagnach Biebrzańskich, w Narwiańskim, Poleskim i Słowińskim Parku Narodowym. Żuraw jest ptakiem wędrownym, choć w odpowiedzi na zmiany klimatyczne okres jego migracji systematycznie się skraca i coraz więcej ptaków zimuje na miejscu. Tradycyjne zimowiska znajdują się w południowej Europie, na Bliskim Wschodzie, w Północnej Afryce i Etiopii. Żurawie zjadają bezkręgowce i drobne kręgowce, ziarna, nasiona i miękkie części roślin. Ptaki te symbolizują szczęście, mądrość, długowieczność, honor i lojalność.
Kolejnym gatunkiem, który przylatuje do kraju nieco później, bo na przełomie marca i kwietnia jest bocian. Bocian jest najbardziej charakterystycznym wiosennym ptakiem przylatującym do Polski. Jest jednym z symboli polskiej przyrody. Wiąże się z nim wiele baśni, przesądów i wierzeń. Pojawienie się bociana na gnieździe w obejściu wróżyło szybką wiosnę, a także szczęście dla gospodarzy.
Bociany (Fot. Pixabay.com/pl)
Bocian jest dużym ptakiem o wysokości około 80 cm i rozpiętości skrzydeł do 2 m. Samica jest nieco mniejsza od samca, ale tak samo upierzona. Ptaki są białe, jedynie lotki mają czarne. Dorosłe ptaki mają intensywnie czerwone dzioby i nogi. Bociany bardzo często wracają do tego samego gniazda, ale nie zawsze czekają na powrót dawnego partnera. Często remontują gniazdo z nowym towarzyszem. Co piąty bocian na świecie jest Polakiem. Najwięcej bocianów jest na północnym wschodzie – na Mazurach i na Suwalszczyźnie. Najbardziej znana miejscowość, w której znajduje się około 30 zasiedlonych gniazd bocianich to Pentowo koło Tykocina na Podlasiu. W 2001 roku otrzymało tytuł Europejskiej Wsi Bocianiej. Wyróżnienie to jest przyznawane od 1994 roku przez niemiecką Fundację Europejskiego Dziedzictwa Przyrody EURONATUR. W każdym kraju może je otrzymać tylko jedno miejsce. W Pentowie, w dworku państwa Toczyłowskich, który tak sobie upodobały bociany ustawiono 2 wieże, by można było obserwować życie i zwyczaje tych pięknych ptaków.
Bociany osiągają dojrzałość płciową w wieku od 3 do 5 lat. Zazwyczaj składają od 2 do 5 jaj, które wysiadują na zmianę przez około 33–34 dni. Po 2 miesiącach młode osobniki opuszczają gniazdo. Coraz częściej obserwowanym zjawiskiem jest zjadanie lub wyrzucanie piskląt z gniazda. Spowodowane jest to niewystarczającą ilością pokarmu, a to wynika z coraz częściej występującej suszy w naszym kraju. Włożenie pisklęcia do gniazda nie przyniesie efektu, gdyż rodzice wyrzucą go ponownie. Bociany w ten sposób pozbywają się również słabszych piskląt. Jest to naturalna selekcja, która zwiększa szanse na przeżycie silniejszych osobników. Obliczono, że bociany posiadające 4 pisklęta muszą dostarczać im około 3 kg pożywienia dziennie, dlatego dorosłe bociany żerują nawet 10 godz. w ciągu dnia.
Bociany najchętniej osiedlają się na terenach podmokłych, w pobliżu wilgotnych łąk, pastwisk, płytkich zbiorników wodnych, na obrzeżach stawów i rzek. Takie miejsca zapewniają ptakom pokarm przez cały sezon. Chociaż w szczególnie suchych latach nawet w takim środowisku również pojawiał się problem z wyrzucaniem piskląt spowodowany strachem przed wykarmieniem ptasiej rodziny. Bociany żywią się głównie płazami, gryzoniami, ssakami owadożernymi, dużymi owadami, jak szarańczaki, chrząszcze, rybami, dżdżownicami, a także jajami innych ptaków czy pisklętami. Owszem bocian zje żabę, ale w ostateczności, zdecydowanie woli wyżej wymienione menu. Najstarszy zaobrączkowany na wolności bocian żył 33 lata i jeszcze rok przed śmiercią wyprowadził lęg. W niewoli rekordzista dożył 35 lat.
Bociany nie potrafią śpiewać. Krtań dolna, która jest u ptaków narządem głosowym jest do tego stopnia uwsteczniona, że nie wytwarza dźwięku. Bociany jedynie cicho świszczą wypuszczając powietrze przez tchawicę lub klekoczą głośno dziobami. Klekot wydawany w duecie jest częścią rytuału godowego. Samiec klekotaniem oznajmia zajęcie gniazda, odstrasza inne bociany, a także zwabia samicę. Ptaki również klekoczą i syczą, gdy wylądują na gnieździe na powitanie partnera. Do tego dochodzą gesty wykonywane głową, szyją oraz skrzydłami. Rytuał ten służy rozpoznawaniu się oraz wytłumieniu wzajemnej agresji skierowanej do ewentualnych intruzów.
Bociany spędzają w naszym kraju około 5 miesięcy. Już od połowy sierpnia odlatują na zimowiska w Afryce. Jako pierwsze odlatują młode osobniki oraz te ptaki, które nie przystępowały do lęgów. Widok odlatujących bocianów oznacza, że powoli kończy się lato, że za chwilę nadejdzie jesień, a za kolejną chwilę minie następny rok. Przyroda w naszym życiu jest bardzo ważna. Cykliczność natury odzwierciedla naszą egzystencję, a ptaki są symbolem wolności, nadziei, przemian i nowych możliwości.
Ilona Oleś, KPODR
Opracowano na podstawie:
– O ptakach – Andrzej Kruszewicz, Multico Oficyna Wydawnicza Sp. z.o.o. Warszawa 2017,
– Ptaki w Polsce – Andrzej G. Kruszewicz, Multico Oficyna Wydawnicza, Warszawa 2008,
– https://avesnature.com.pl/jakie-ptaki-przylatuja-na-wiosne-do-polski-ptaki-wracajace-z-zimowisk/,
– https://stylzycia.radiozet.pl/magia/wrozby/Ptaki-wiosenne-ktore-gatunki-zwiastuja-wiosne-31748,
– https://tukanmedia.pl/gatunki-ptakow/skowronek/,
– https://podroztrwa.pl/skowronek/,
– https://jestemnaptak.pl/atlas-ptakow/zuraw/,
– https://otop.org.pl/2021/10/19/zurawie-ptasi-tydzien-z-otop/,
– https://www.bocian.org.pl/bocian-bialy/o-bocianie,
– https://www.salamandra.org.pl/obocianie.html.